Израел повторно гласа – а овојпат во прашање е многу повеќе од само „Биби“
Ако живеете надвор од Израел и не ја следите внимателно израелската политика, голема е веројатноста дека знаете само за еден израелски политичар: Бенјамин Нетанјаху.
„Биби“ е дел од израелскиот политички пејзаж толку долго, што понекогаш може да изгледа како израелската политика и Нетанјаху да се речиси едно исто. Тој првпат стана премиер во 1996 година, на функцијата остана три години, а потоа се врати во 2009 година и оттогаш доминира во политичкиот живот на земјата.
Но, кога Израелците ќе излезат на гласање следниот вторник, на 27 октомври, прашањето веќе не е едноставно дали им се допаѓа Нетанјаху или не.
Израел помина низ три ужасни, но истовремено и впечатливи години, по нападот на Хамас на 7 октомври 2023 година. Земјата водеше тешки битки на повеќе фронтови истовремено и успеа да се избори. Во последно време, таа директно се соочи со Иран, при што регионалниот баланс на моќ претрпе драматични промени. Истовремено, во Израел сè уште траат дебатите за тоа како можел да се случи 7 октомври, кој треба да сноси одговорност и каква држава треба да произлезе од оваа војна. Едно е сигурно: работите никогаш повеќе нема да бидат исти како што беа пред тој ужасен ден на терор.
Токму овие прашања се во фокусот на изборите што се одржуваат во моментов. И, за првпат по подолг период, не недостасуваат луѓе кои се обидуваат да го испишат следното политичко поглавје на Израел.
Другото име што треба да го знаете
Ако Нетанјаху е името што веќе го знаете, Гади Ајзенкот е веројатно следното име со кое треба да се запознаете.
Ајзенкот не е политичар од кариера во традиционална смисла на зборот. Тој е поранешен началник на Генералштабот на Израелските одбранбени сили, а по 7 октомври служеше и во владата за вонредни состојби на Нетанјаху.
Војната за него стана и длабоко лична. Неговиот 25-годишен син Гал загина во борбите во Газа во декември 2023 година. Следниот ден, во Газа загина и неговиот внук.
Ајзенкот на крајот ја напушти воената влада на Нетанјаху и сега ја предводи сопствената центристичка партија, „Јашар“. И се чини дека му оди исклучително добро.
Неколку неодамнешни анкети покажуваат дека „Јашар“ е приближно израмнета со партијата „Ликуд“ на Нетанјаху, а понекогаш дури и пред неа. Медиумската куќа „КАН“ во неделата, 11 октомври, објави анкета според која партијата на Ајзенкот би освоила 22 пратенички места, а „Ликуд“ 20. Други анкети му даваат мала предност на „Ликуд“, па затоа сè уште нема јасна изборна слика.
Но, нешто се промени. Нетанјаху повеќе не се соочува со опозиција во чиј центар нема веродостојна алтернативна личност.
Една од причините за популарноста на Ајзенкот е тоа што е тешко да се претстави како некој што е „мек“ во однос на безбедноста. Тој поголемиот дел од својот возрасен живот го помина во војската и беше командант на Израелските одбранбени сили (ИОС). Затоа, неговото несогласување со Нетанјаху не се однесува толку на прашањето дали Израел треба енергично да се брани, туку на прашањата за лидерството, одговорноста и она што треба да се случи по завршувањето на војната.
Сепак, не станува збор само за дуел меѓу Нетанјаху и Ајзенкот
Тука израелската политика станува сложена. Иако во Израел можеби постојат два политички блока, тоа не е двопартиски систем. Дури 37 изборни листи официјално се натпреваруваат за места во израелскиот парламент, кој брои 120 пратеници. Сепак, анкетите покажуваат дека само околу 13 до 15 од нив имаат реални шанси да го поминат изборниот праг од 3,25%. Ова ја илустрира како разновидноста, така и фрагментираноста на израелската политика.
Поранешниот премиер Нафтали Бенет, кој доаѓа од национално-религиозната десница, е уште една личност која добро котира во анкетите. Тој претходно покажа подготвеност да владее во коалиција со партии од целиот политички спектар – од десницата до левицата, па дури и со арапска партија – само за да го смени Нетанјаху.
Тука е и Јаир Лапид, добро познат противник на Нетанјаху од центарот/левицата. Тука е Авигдор Либерман, секуларен националист и поранешен министер за одбрана, кој е особено гласен во барањето да се укине ослободувањето од воена служба, привилегија што ја уживаат многу ултраортодоксни мажи.
Тука е и Јаир Голан, поранешен генерал на Израелските одбранбени сили (ИОС), кој сега ја предводи партијата „Демократи“ – политички сојуз на левичарските партии „Лабуристи“ и „Мерец“.
Тие, секако, не се согласуваат за сè. Во поинакви политички околности, некои од нив веројатно би биле жестоки противници. Единственото нешто што во моментов ги обединува е ставот дека ерата на Нетанјаху треба да заврши.
Токму затоа овие избори се невообичаени. Не станува збор за едноставен дуел меѓу традиционалната израелска левица и десница. Некои од политичарите што се обидуваат да го заменат Нетанјаху, всушност, и самите доаѓаат од десниот политички спектар.
Па, за што всушност гласаат Израелците?
Над сè надвиснува 7 октомври.
Поддржувачите на Нетанјаху, гледајќи на настаните по тоа кобно утро, гледаат Израел кој успеал да закрепне од катастрофата и суштински да ја промени стратешката карта. Хамас е сериозно ослабен. Хезболах претрпе огромни загуби. Иран и Израел влегоа во директна конфронтација. Израел демонстрираше воени капацитети за кои малкумина од неговите непријатели веруваа дека ги поседува. Нетанјаху тврди дека
токму тој
бил лидерот што ја предводел земјата низ таа трансформација.
Неговите противници поставуваат поинакво прашање: Кој е одговорен за тоа што Израел, воопшто, беше толку ранлив на 7 октомври? Тој аргумент никогаш не исчезна. Исто како и дебатата околу заложниците, или барањето за формирање државна истражна комисија која би ги испитала пропустите поврзани со 7 октомври.
Но, изборите се однесуваат и на прашање што е многу поблиско до секојдневниот живот во Израел: Кој треба да служи во војската? Стотици илјади израелски семејства носеа огромен воен товар во текот на тригодишната војна. Резервистите поминаа месеци далеку од своите домови, работни места и семејства.
Во исто време, дури 80.000 ултраортодоксни мажи продолжуваат да бараат ослободување од воена служба. Политички, станува сè потешко да се одржи ваквиот аранжман. Нетанјаху во голема мера зависи од ултраортодоксните партии „Шас“ и „Обединет јудаизам на Тората“. Некои од неговите противници, пак, бараат многу поширок опфат на воената служба. Така, зад големите прашања за Иран, Газа и иднината на Блискиот Исток, се крие едно многу лично израелско прашање: Кој го носи товарот?
Зошто анкетите не ни го даваат одговорот
Еве го делот што создава фрустрација кај секој што се обидува да ги разбере изборите во Израел од странство: Израелците всушност не гласаат за Нетанјаху или Ајзенкот како премиер. Тие гласаат за политички партии. За формирање влада со мнозинство во Кнесетот, кој брои 120 пратенички места, потребна е поддршка од 61 пратеник. Тоа значи дека не е доволно само да се биде најголемата партија.
Замислете дека партијата „Ликуд“ на Нетанјаху освојува 24 места, а партијата на Ајзенкот 22. Технички, Нетанјаху „победил“ во партиската трка. Но, доколку Ајзенкот успее да убеди доволно други партии да му се придружат и заедно да стигнат до 61 пратеничко место, тогаш Ајзенкот би можел да стане премиер.
Можен е и сосема спротивниот исход. Токму затоа, изборната ноќ во Израел е всушност само почеток, по што следи период на „коалициски пазарења“. Во моментов, ниту една од страните во анкетите не покажува јасен капацитет да стигне до 61 пратеничко место, бидејќи околу 12 до 15 места најверојатно ќе отидат кај неционистичките арапски партии – партии кои ниту една од главните страни не ги посакува во својата коалиција.
Постои уште една компликација. За влез во парламентот, на една партија ѝ се потребни најмалку 3,25% од гласовите на национално ниво. Неколку помали партии се наоѓаат опасно блиску до таа граница.
На пример, поранешниот генерал Офер Винтер, според некои анкети, би освоил четири пратенички места, додека според други – ниту едно. Бени Ганц, кој некогаш важеше за главен ривал на Нетанјаху, одлучи да ја повлече својата партија „Сино и бело“ од изборната трка, поради слабите резултати во анкетите.
Ако една партија освои 3,2% наместо 3,3%, десетици илјади гласови практично можат да „исчезнат“ од пресметката за парламентарните места. Во ситуација на неизвесни избори, тоа може да одлучи кој ќе има можност да формира влада. Затоа, бидете претпазливи кога некој ќе ви каже дека одредена страна „победува“ врз основа на некоја анкета. Во моментов, во Израел се води крајно неизвесна трка, чиј исход е невозможно да се предвиди.
Што ќе се случи ако „Биби“ остане на власт?
Ако Нетанјаху успее да формира уште една влада, тоа ќе значи значителен континуитет. Израел најверојатно ќе продолжи да му се спротивставува на Иран, обидувајќи се да го спречи Техеран повторно да ја изгради воената мрежа што ја разви околу Израел. Нетанјаху ќе продолжи да инсистира на тоа дека Израел мора да ја задржи способноста самостојно да дејствува против заканите од Иран, Хезболах и Хамас.
Но, клучното прашање е: кој му е потребен за да стигне до 61 пратеничко место?
Ако Нетанјаху повторно зависи од ултраортодоксните и национално-религиозните партии – вклучително и онаа на Итамар Бен-Гвир – тие партии ќе имаат значителна преговарачка моќ. Тоа е од големо значење за прашањата околу воената служба, реформите во правосудството, односот меѓу религијата и државата, како и за долгорочните политики во однос на Јудеја и Самарија.
Ова е важно и на меѓународен план. Некои од потенцијалните коалициски партнери на Нетанјаху заземаат ставови што предизвикуваат сериозни тензии со западните влади.
Поширока коалиција на Нетанјаху, која би вклучувала повеќе партии од центарот, би изгледала сосема поинаку. Според тоа, дури и победа на Нетанјаху не мора нужно да значи „само продолжување на досегашната политика“. Составот на коалицијата би бил речиси исто толку важен колку и самиот премиер.
А што ако „Биби“ замине од власт?
Ова е можеби точката каде што луѓето надвор од Израел најчесто погрешно ги толкуваат изборите. Пораз на Нетанјаху, секако, би претставувал политички земјотрес, но тоа не мора да значи и револуција во израелската надворешна или безбедносна политика. Ајзенкот е поранешен началник на Генералштабот на ИДФ. Бенет доаѓа од националистичката десница. Либерман е безбедносен јастреб. Неколку од политичарите што се обидуваат да го заменат Нетанјаху во никој случај не се членови на движење кое се залага за смирување со Европа.
Новата влада сè уште би го сметала Иран за голема стратешка закана. Сè уште би барала безбедносни гаранции во врска со Газа. Сè уште би била длабоко загрижена за обновата на Хезболах во Либан. И сè уште би била многу воздржана во врска со палестинската државност поради 7 октомври.
Каде што промената би можела да биде многу повидлива е во Израел и во односите на Израел со неговите сојузници.
Новата влада веројатно брзо би се движела кон формирање државна истражна комисија за 7 октомври. Воениот рок за ултраортодоксните Евреи би можел да прерасне во значајно прашање. Судската и уставната конфронтација, која го подели Израел пред 7 октомври, би можела да добие поинаков тек. Исто така, Израел можеби намерно ќе се обиде да поправи дел од штетата во односите со европските влади и со одредени кругови во Вашингтон. Затоа, би можело да дојде до значителна промена во тонот и политичките приоритети, без притоа да настане подеднакво драматична промена во основниот пристап на Израел кон заканите што го опкружуваат.
Постои и трета можност
Никој да не победи. Или, попрецизно, никој не може да обезбеди мнозинство од 61 пратеничко место. Тоа е сосема можно според израелскиот политички систем.
Влада на малцинството може да стапи на должност доколку за неа гласаат повеќе пратеници отколку против неа. Откако ќе се формира, таа не може да биде соборена преку обично гласање за недоверба, освен ако најмалку 61 пратеник не се договорат за алтернативна влада. Веќе постои преседан за ваква влада; Нафтали Бенет успеа да го направи тоа во јуни 2021 година.
За да се формира една ваква нестабилна влада на малцинството, потребни се многу преговори, средби, ветувања за министерски позиции и бескрајни шпекулации за тоа кој со кого ќе соработува.
Претседателот Исак Херцог ќе се консултира со избраните партии и ќе праша кого го препорачуваат за формирање влада. Некој ќе го добие мандатот. Тогаш започнува пазарењето.
Политичар кој денес изгледа релативно неважен, одеднаш би можел да стане личноста што го држи 61-то пратеничко место.
А што ако никој не успее? Израел на крајот би можел повторно да излезе на гласање. И тоа се случило претходно во последниве години, а малкумина сакаат тоа да се повтори.
За пријателите на Израел, постои уште нешто што е важно да се разбере.
Ние што сме надвор од Израел понекогаш правиме грешка кога ја гледаме земјата низ призмата на личноста на нејзиниот премиер. Исклучителната политичка долговечност на Нетанјаху го прави тоа разбирливо. Но, Израел е поголем од „Биби“.
Тоа е бучна парламентарна демократија полна со расправии, во која живеат секуларни Евреи, религиозни Евреи, ултраортодоксни заедници, Арапи, Друзи, имигранти, доселеници, либерали од Тел Авив, жители на помалку развиените градови, членови на кибуци – и речиси секое политичко мислење што може да се замисли.
На 7 октомври, голем дел од земјата накратко се обедини. Три години подоцна, расправиите за тоа каков треба да стане Израел се вратија – а можеби никогаш навистина и не исчезнаа. Затоа, овие избори не треба да се сфатат едноставно како прашање: „Дали Израелците се за Нетанјаху или против него?“ Подлабоките прашања се однесуваат на одговорноста, безбедноста, воениот рок, судството, религијата, Палестинците и каков вид политичко раководство му е потребно на Израел по три години војна.
Што да очекуваме на 27 октомври?
Најверојатно, одговорот ќе биде прилично заплеткан. Секако, внимателно следете ги Нетанјаху и Ајзенкот.
Но, исто така, обрнете внимание на помалите партии и на тоа кои од нив ќе го надминат изборниот праг од 3,25%. Следете колку пратенички места ќе освои целиот блок на Нетанјаху, наместо само колку ќе добие неговата партија, Ликуд. Набљудувајте дали партиите што му се спротивставуваат ќе успеат да се договорат за заедничко владеење, или пак, единственото нешто околу кое можат да се согласат е нивниот отпор кон Нетанјаху.
И пред сè, имајте предвид дека изборната ноќ веројатно ќе даде одговор само на првото прашање: каков парламент избраа Израелците?
Второто прашање може да потрае со денови или недели: Кој може да ги претвори тие 120 членови на парламентот во влада? Тогаш ќе откриеме дали Бенјамин Нетанјаху повторно преживеал или дали Израел конечно влегува во ерата по Нетанјаху.
И двата исхода би биле историски значајни.
Но, ниту едниот ниту другиот не ја менува фундаменталната реалност со која се соочува земјата. Следниот израелски премиер, кој и да е, ќе наследи Иран, Газа, Хезболах, променлив Блиски Исток, затегнати меѓународни односи и израелско општество кое сè уште ги обработува траумите и последиците од 7 октомври.
Изборите ќе одлучат кој ќе ја добие работата. И без разлика кој ќе ја добие, работата нема да биде полесна.
Comments